Dooru mu biz yazêrız?

Gagauz küü adlarının aralarında birkaç kerä küü temelinä karşı geleriz: Başküü, Çeşmäküü, Tülüküü, Bayırküü. Burada şaşılacak bişey yok, bu bir halklararası gibi olaydır. Bakın: Cape Town, Everton, Oxford, Birmingham ing. town «kasaba», ford «geçit, sıı yer», ham «ev», yada Nürnberg, Königsberg, Edinburgh, Sankt-Peterburg alm. Berg «bayır», Burg «kalä», yada Belgrad, Novgorod — rus. (slav.) град, город «kasaba».

Küü temelli gagauz küü adları izafet lafbirleşmelerindän gelmiştir. Onnarı aklımıza getirelim:

  • birinci hesaptan izafet: lafların ikisi dä eksiz (demir kapu, taş köprü);

  • ikinci hesaptan izafet: temel lafın ardına saabilik formasının afiksi eklener (balık kapçıı, koyun derisi);

  • üçüncü hesaptan izafet: temel lafı saabilik formasına konulȇr, belliedän laf sa saabilik halının ekini kabul eder (evin örtü, kızın topu).

(Sade üç izafetimiz var, ne kolay!)

Bu küü adlarının izafetlerdän gelmesinä nedän takıldık?

İlk: saabilik formasının hallanması.

Rasgelä lafları saabilik formalarında temel formalarınnan bilä hallandıralım. Birinci üz (benim) hem ikinci üz (senin) formasında çok karışıklık olmaz. Üçüncü üz formasını inceleyelim. 

Hallar

Üçüncü üz (onun)

Temel

kaş — kaşı

alma — alması

parmak — parmaa

Saabilik

kaşın — kaşının

almanın — almasının

parmaan — parmaanın

Doorudak

kaşa — kaşına

almaya — almasına

parmaa — parmaana

Gösterek

kaşı — kaşını

alma — almasını

parmaa — parmaanı

Erlik

kaşta — kaşında

almada — almasında

parmakta — parmaanda

Çıkış

kaştan — kaşından

almadan — almasından

parmaktan — parmaandan

(En aazından taa iki hal forması var. Deyelim, makaz-lan, nacak-lan araç halı forması nedän olmasın? Ama bunu gelecek dartışmalara brakalım.)

Bakın: saabilik formasının üçüncü üz ekinin hem hal afikslerinin aralarında n sesi var. Türkologlar bu sestä eski hallanma sistemasının izini görür (bölä dilin istoriyası gitmiş, burada ne yapmalıyız).

Küülerimizä dönelim. Adlarının içindeki kökleri sansın birinci hesaptan izafeti kurduu gibi geler. Katlı temellerin içindä olarak hiçbir kökün ardına eklenmiş afiks yok (Baş- + küü-).

Ama insannardan Başküüyündä, Tülüküüyündä h. b. formalarını çok kerä işitmelisiniz. Bunnarda hal eklerinin önündä saabilik formasını gösterän n sesi çıkȇr. Saabilik forması sa birinci hesaptan izafeti kurmaz. Ozaman sanki Başküü diil dä ikinci hesaptan izafet olarak Başküüyü mü dooru formadır? Orfografiya kuralları kiyadında bölä adların hallanması için — n sesinin peydalanması için — yazılmış bişey yok.

Bu arada incelememizdän biraz sapalım. 2019-dä Valkaneş rayonunu dolaştık. Bir insanın lafetmesi meraklı geldi. Bir soruş, iki soruş — küülülär arasında birdän birä küçücük bir soruşturmamız oldu. Önemlidir: en aaz 70 yaşında olan insannarlan lafettik. Onnar yazı dili kurallarını bilmeyip alışık dili kullandıkları gibi, erleşik dili uyguladıkları gibi, dili duydukları gibi lafeder. Zorlamak yok. «Sen Bayırküüde mi yaşıysın osa Bayırküünde mi?», «Sen nece süliysin: Çeşmeküüden mi geldi osa Çeşmeküünden misorduk. Sordukça işitiimiz cuvaplara şaştık. Başka işlär bekledik. «Büle de diyla, üle de diyla» da hiç demedilär. «…Ben diym Çeşmeküüden, Bayırküüde; Bayırküünde bizde demiyla, olmaz, yannış» dedilär. Ama gençlär Bayırküünde formasını kullanır, ama ben başka türlü işittim, sıkınarak fısıldadık. «E… ne yapalım şindi... bizde hep büleydi…» kabul ettik.

Uzun sözün kısası: lafettiimiz küülülär n sesini küü temelli adların ortasına onnarın eksiz izafet (I) oldukları için sokmaz. Soruşturduumuz insannarın bakış açışından büünkü kurallara görä Tülüküü, Bayırküü adlarının yazılması dil normasına karşı diildir, ama hallanmalarında afikslerinin aralarında n sesi çıkardılmaz. Bundan sora da bu toponimnär «küü adı + küü genellemä lafı» (ikinci hesaptan izafet: Beşalma küüBeşalma küüyündän, Kongaz küü — Kongaz küüyünä) lafbirleşmelerinin etkileri altına düşüp Tülüküündän h. b. konuşma formalarını düzmüştür.

Bitti mi? Bitmedi.

İlktän sora sırada ikinci gider.

Şindi saabilik formasının düzülmesinä bakalım.

Birinci üz (benim)

İkinci üz (senin)

Üçüncü üz (onun)

ot — otum

kuzu — kuzum

erik — eriim

daul — daulun

kirpi — kirpin

kabak — kabaan

kaş — kaşı

alma — alması

parmak — parmaa

Saabilik formasının üçüncü üz ekini vokal sesi kurȇr. Lafların temellerinin bitkilerindä bulunan konsonnarı bu vokal pek kolay tertipler, onnarı çok şımartmaz, kimi sessizleri bol bol seslendirir (bu sıcak ilişkilär tablomuza sıyamadı), k sesini sä düşürdür. Lafın temeli bir vokallan bitärsä, s sesi eski zamannardan fırlayıp iki vokalın arasına girer. Bu türlü saabilik forması düzülmesi bezbelli sadä iki lafı kaplayamaz: biri su adlııdır (derenin suyu) (bilim adamnarının aaraştırmalarına görä VIII–XI yy. bu laf sub yada suv temeli gibi kullanılırmış), biri dä ne aderlii (Vasinin neyini getireyim?) (bunun sa etimologiyası embetten dolaşık — n sesi türk temellerini pek siirek başlarmış, bitkisi dä belli olur mu?).

Saabilik formasının afiksini küü temelinä ekleyip «küü adı + küü genellemä lafı» lafbirleşmelerini (ikinci hesaptan izafet olarak) kuralım: Kurçu küüyü (Kurçu küüyündän), Avdarma küüyü (Avdarma küüyünä). Küü lafının temeli hakına da yazdıımız gibi vokallan bitsäydi, genel modelä görä saabilik formaları Kurçu küüsü (Kurçu küüsündän), Avdarma küüsü (Avdarma küüsünä) olaсȇydı. Fasılca geler. Ozaman küüyü formasına s sesinin sokulmamasını kuraldışı mı yapalım? Lääzım mı? Küü temeli bir konsonnan bitärmiş gibi ardına afiksleri ekler. Sanki temeli bir konsonnan bitirelim? Ü vokalın etkisi altına girän, onun uzaması gibi işidilän hem lafetmedä pek belli olmayan bir konsonnan? Elbetki burada y sesi olacaktır. Gerçektän dä, etimologiya sözlüündä «Farsça kūy veya kōy» kökündän gelmesi açıklanȇr. Konsonnan bitän bir köktän.

Şindi karşılaştıralım: ay, toy, boy, yay, booday//buuday, dolay, bordey adlıkları başka konsonnarlan bitän temellär gibi saabilik formalarını kurar: ay-ı dal-ı, toy-u ot-u, bordey-i bez-i h. b. (bir sıra konson seslendirmeleri hem sesinin düşmesi hesabımıza katılmaz).

Sizçä küü temelini vokallan diil dä konsonnan bitän gibi saysak taa uygun olmaz mı? Küy yazsak, genel kurallar, saabilik forması modeli (n sesinin gelmesi, s konsonun karışmaması) bu lafı kaplar. Ne annaşılır, okulda uşaklara, gagauz dilini üürenän yabancılara ne kolay olur! Bakın:

  • ikinci (hem üçüncü) hesaptan izafetlär: Dimitrovkayü (Dimitrovkay-ü Dimitrovkay-ü-n-dän), Kıpçak küyü (Kıpçak küy-ü — Kıpçak küy-ü-n-dä), Tomay yü (Tomay y-ü — Tomay y-ü-nä);

  • birinci hesaptan izafet: TülüküyTülüküy, Bayırküy Bayırküy, BaşküyBaşküy-ün, Çeşmäküy — Çeşmäküy.

Yukarıdakılar tüü adlıı için dä sölenmeli: tauk tüüyü lafbirleşmesindä s sesi yoktur (cin bü(y)ü-sü izafetini karşılaştırın), buna görä bu temeli konsonnan bitkisindä yazsak (tüy, tauk tüy-ü) taa uygun olacaktır. Angı sesi sä uzadalım, nasıl uzadalım orfoepiyacılar kafalarını düüsün.

Avtor: Streifnhoernchn Maasuz GAGAUZ.ONLINE deyni uygulanmış.


299

İlgili statyalar

(Foto) Gagauz milli teatrusu Türkiyedä birkaç kasabasında gösterecek spektekli

D. Tanasoglu adına gagauz milli teatrusu Hederlez (may) ayın 17-dä gitti Türkiyeyä turunnan. 2 aftanın içindä oyuncular göstereceklär spektalilerini kasabaların birkaçında. Bundan başka teatru katılacek Konyada geçirlenän “Bin Nefes Bir Ses” 14-cü halklararası festivalinä. Turun sırasında Gagauz milli teatrusu şansora ilk gösteriyi yaptı. Hederlez ayın 18-dä oyuncular İstanbulda Türkan Saylan adına kultura merkezindä gösterdilär «Körlerin Dünnesi» spektaklisini. Gösterilär taa yapılacek Konyada Hederlez ayın 24-dä hem Mersindä hep bu ayın 30-da. Bununnan bilä, Gagauz milli teatrusu katılacek Konyada geçirlenän “Bin Nefes Bir Ses” 14-cü halklararası türkçe Tiatru Yapan devletlär festivalinä. O geçecek Hederlez ayın 20-dän 30-dan. Fotolar D. Tanasoglu adına gagauz…

Gagauziya da “II-ci Bursa halklararası duhovoy ansamblilerin Festivali”nä katıldı

2022 yılın Türk dünnäsı kultura başkasabasında Bursada, bu kasabanın baş primariyası saabiliindä hem TÜRKSOYun (Halklararası türk kulturası kuruluşu) katkısınnan, Harman ayın (avgust) 30-zu – Ceviz ayın (sentäbri) 1-ri günnerindä geçti “II-ci Bursa halklararası duhovoy ansamblilerin Festivali”, nereyi Azerbaycan, Gagauziya (Gagauz Yeri), Kazakistan, Moldova gibi memleketlerdän hem Türkiyenin çeşitli kasabalarından orkestralar katıldı. Festivalin programası Harman ayın (avgust) 30-da Bursa Atatürk pamätniindän orkestraların kasaba içindä kortej örüyüşünnän başladı. Avşam saatlarında da Bursanın Hüdavendigar Kent Parkında düzennenän konțert programasınnan ilerledi. Konțertta sțenaya alınan Haydar Aliyev asker institutun orkestrası, Kazakistan Prezidentın asker orkestrası, Moldova Zaim orkestrası, Yuriy TARANENKO önderciliindä Gagauziya (Gagavuz Yeri) Başkannık orkestrası…

Bu kerä, Türkiye gibi, “Eurovision” konkursunu dädusunun yanına yollayan olacek mı?

Pazar günü, Hederlez ayın (may) 14-dä, “Eurovision – 2022” konkursun iplerini ellerindä tuttannar açıkladılar konkursun tarayanını – Ukraynadan “Kalush Orchestra” grupası: türküylän “Stefania”. Ani “Eurovision – 2022” enseyecek Ukraynadan artistlär hiç birisinin şüpesi yoktu, çünkü incäzanaattan çoktan politka zanaatına dönän “Eurovision” yarışması bunu ölä ya da bölä yapaceydı, zerä onnar lääzımdı göstersinnär, ani Rusiyaya karşı cenk edän Ukraynadan arka olêrlar. Sansın başkası arka olmazmış gibi?! Laf diil ondan, ani ensedi Ukrayna, ama laf ondan nicä “Eurovision – 2022” konkursun iplerini ellerindä tuttannar arışlara paklandılar, gülmää alıp, deyecez Romaniya gibi jüri azalarını, kapayıp onnarın aazlarını hem cambazlıklan çalıp onnarın ballarını ölä,…

Bakın taa nelär çıkarttılar: Maamilä surat ortalıı karıştıraceymış!

Kişinev Çokana sudu Kasımın 3-dä tekrar inceledi soruşu Moldovanın gagauz olan Baş prokurorun Aleksandr STOYANOGLUnun serbest brakılması için. Edi saattan sora, daavacı Nikolay KORÇA açıkladı sudun Kararını – Baş prokuror Aleksandr STOYANOGLU taa 30 sutka ev arestında kalêr. Baş prokuror Aleksandr STOYANOGLUya karşı daavayı açan prokuror Viktor FURTUNA presaya açıkladı, ani bu iş yapıldı o üzerä, ani “Aleksandr STOYANOGLU serbest brakıldıynan var nicä ortalıı karıştırsın”. Sudun bu kararı için Baş prokuror Aleksandr STOYANOGLU ölä dedi: “Onnar hiç bir argumentımızı seslämedilär hem incelämedilär. Benim bişeydä kabaatım yok hem ne devletä, ne dä cümneye deyni korkulu diilim”. Источник anasozu.com

Bir gagauza hem bütün Gagauziyaya karşı bir zakon

2021-ci yılın Harman ayın 24-dä Moldova Parlamentında “Moldova Respublikasının Prokuraturası için” zakonuna diiştirmeklerin ikinci okumakta kabledilmesinnän Gagauziyanın temeldän sökülmesi başladı. Bakmadaan ona, ani “Moldova Respublikasının Prokuraturası için” zakonuna diiştirmeklär için cümne insannar hem yuristlär, kendi bakışlarını açıklayarak, dedilär, ani bu diiştirmeklär politika işi hem prokuraturayı politika ökçesi altına almak, zakon ikinci okumakta kabledildi. Moldovada “zakonçuluu korumasında duran” halklararası kuruluşlar, dilsizlär gibi, sustular, bakmadaan ona, ani bu Zakon proektı, nicä düşer Evropaya bakannara, Venețiya komisiyasına yollanmalıydı hem Moldova Prokurorların Üüüsek Soveti tarafından incelänmeliydi. Zakonu kabledennär ne da deselär, bu zakon en aazdan bir gagauza, Moldovanın büünkü Baş prokuroruna Aleksandr STOYANOGLUya hem…